Trần Vy
Ý nghĩa, xuất xứ của địa danh Đồng Nai (仝狔) được bàn luận từ hai trăm năm nay. Có thể lược tóm thông tin cung cấp bởi người đi trước theo thứ tự thời gian như sau:
– Tường trình đề ngày 31/07/1700 của Linh mục dòng Tên Joanne Antonio Arnedo, trong đó có đoạn nói về việc bắt bớ vì lý do tôn giáo ở thị trấn Nom Nay tiếp giáp với Campuchia.
Bạn đang đọc: Nghiên Cứu Lịch Sử
Trích trang 53 của Bản tường trình ( in năm 1702 ) ( 1 )
– Trong “ Từ điển An Nam – La Tinh ” ( Dictionarium Anamitico Latinum – 1772 ), Pigneaux de Béhaine lý giải mục “ Đồng nai ” là Provincia Concicinæ, có nghĩa “ Tỉnh thuộc Đàng Trong ” .
Trích trang từ điển An Nam – La Tinh có mục “ Đồng nai ” ( 2 )
– Lê Quý Đôn trong “ Phủ Biên tạp lục ” ( năm 1776 ) có nhắc đến Đồng Nai ( 同狔 ), ông xem vùng đất này gồm có cả Đông lẫn Tây Nam Bộ. Trong phần “ Sản vật và phong tục ” ông ghi lại việc nhà giàu từ xứ Quảng Nam ( Điện Bàn, Tỉnh Quảng Ngãi, Quy Nhơn ) vào phủ Gia Định, đất Đồng Nai mua người thiểu số làm nô tỳ. Những điền nô này góp thêm phần quan trọng vào sản xuất lúa gạo. ( 3 )
– Trịnh Hoài Đức trong “ Gia Định thành thông chí ” ( 1820 ) cho rằng Đồng Nai là tên riêng của trấn Biên Hòa. Sở dĩ Biên Trấn mang danh đó vì xưa kia nơi này có nhiều hươu nai. Đồng Nai còn được xem như một tên khác của xứ Gia Định, trải dài đến tận Long Hồ. Ông nhận xét cách gọi bao quát như thế tuy khá mơ hồ nhưng cũng có lý của nó, vì công cuộc mở mang Gia Định khởi đầu từ Đồng Nai. Theo ông, Bà Rịa hoàn toàn có thể là nước Bà Lợi xưa. Còn Thù Nại, Đồng Nai hoặc Nông Nại hoàn toàn có thể hàm chỉ vùng đất TP HCM. ( 4 )
– “ Từ điển An Nam – La Tinh ” của Taberd ( 1838 ) lý giải “ Đồng Nai ” tương tự như cách lý giải của Pigneaux de Béhaine : provincia Cocincinæ. Khi đó không còn Đàng Trong nên provincia Cocincinæ mang nghĩa “ Tỉnh thuộc Nam Kỳ ” .
Trích trang 150 từ điển Taberd bản in 2004 ( 5 )
– Qua sách “ Phương Đình dư địa chí ”, mục tỉnh Biên Hòa, Nguyễn Văn Siêu ( 1799 – 1872 ) cho rằng Biên Hòa là nước Bà Lợi xưa, sau là Bà Địa, Đồng Nai của nước Chân Lạp. Nhưng trong phần Cao Man quốc truyện ông lại địa thế căn cứ Tùy sử để cho rằng Bà Lợi là nước Tiêm La, Can Đà Lợi hoặc Xích Thổ mới là Biên Hòa. ( 6 )
– Các tác giả “ Đại Nam nhất thống chí ” ( 1882 ) cho rằng do cuộc khám phá khởi đầu từ Đồng Nai nên sau đó người ta lấy tên điểm khởi phát làm tên chung cho toàn bộ sáu tỉnh thuộc thành Gia Định cũ. Theo sách, Đồng Nai là cánh đồng có nhiều hươu nai, còn được gọi là Lộc Động, Lộc Dã. ( 7 )
– Trong “ Đại Nam quấc âm tự vị ” ( 1895 ), Huình-Tịnh Paulus Của lý giải “ Đồng-nai ” là : Cuộc đất minh mông ở tại Biên-hòa, thường hiểu chung là đất Nam-kỳ .
Trích trang 324 Đại Nam quấc âm tự vị ( 8 )
– Qua “ Từ điển An Nam – Pháp ” ( Dictionnaire annamite-français – 1898 ), Génibrel định nghĩa “ Đồng-nai ” : Province et fleuve de la Basse Cochinchine. Litt : La plaine aux cerfs, tức “ Tỉnh và sông thuộc Nam Kỳ. Nghĩa đen : Cánh đồng nhiều nai ” .
Trích trang 232 Từ điển An Nam – Pháp ( 9 )
– Bình Nguyên Lộc và Jean Marcel Boulbet cho rằng “ đồng ” sinh ra từ âm “ đờng ” trong “ đạ đờng ”, là từ chỉ “ sông lớn ” của người Mạ. Riêng từ “ nai ”, cụ Lộc nghĩ rằng do lưu vực sông có nhiều nai, Boulbet lại nghĩ nó sinh ra từ “ ning ” tiếng Mạ vốn chỉ “ bờ dốc đứng ”. ( 10 )
– Qua sách “ Việt sử : xứ Đàng Trong ” ( 1969 ), Phan Khoang cho rằng nhiều người Việt đã theo công nữ Ngọc Vạn vào Nam sinh sống ( 1620 ). Khi vua Chey Chetta II mất ( 1628 ) thì vùng từ Prei Kor trở ra Bắc đến Chiêm Thành đã hiện hữu rất nhiều người Việt. Tác giả nói khu vực đó gồm có Hồ Chí Minh, Bà Rịa, Biên Hòa. Ông ghi nhận việc Trần Thượng Xuyên dừng chân ở Bàn Lân, Biên Hòa để sau đó thiết kế xây dựng Đại Phố châu giữa dòng Nông Nãi. ( 11 )
– Tài liệu xưa nhất còn tàng trữ có lẽ rằng là thư từ, báo cáo giải trình của những nhà truyền giáo phương Tây. Loại tài liệu như vậy yên cầu nhiều sức lực lao động để tiếp cận. Trong tập “ Biên Hòa – Đồng Nai 300 năm hình thành và tăng trưởng ” ( 1998 ), những nhà biên soạn đã trích dẫn một đoạn trong lá thư do Phó giám mục Marin Labbé viết vào tháng 10 năm 1710, bức thư vốn là nguồn tìm hiểu thêm của nhà nghiên cứu Henri Fontaine trong tiểu luận “ Cánh đồng mộ chum ở Long Khánh ” ( 1972 ) : “ Khoảng năm 1670 đã có dân Cochinchine đến sinh cơ lập nghiệp ở một phần đất nào đó mà người ta gọi là Donnai giáp ranh với những vương quốc Khmer và Chăm pa ”. ( 12 )
– Đỗ Quyên ( Đỗ Bá Nghiệp – 1988 ) xác quyết tên gọi Đồng Nai xuất phát từ sự quan sát và cách tư duy của thế hệ người khám phá. Họ không riêng gì tạo nên địa điểm “ Đồng Nai ” mà còn tạo ra những tên tuổi khác tương quan đến nai như Nhà Nai, Hố Nai, Hang Nai. Nai chiếm vị trí vật tổ trong tâm lý của đoàn lưu dân. ( 13 )
– Trong tham luận đọc tại hội thảo chiến lược “ Biên Hòa – Đồng Nai 300 năm ” vào tháng 06 năm 1997, Lê Trung Hoa cho biết “ Đồng Nai ” Open dưới hình thức chữ quốc ngữ lần tiên phong trong một báo cáo giải trình của giáo hội Thiên Chúa vào năm 1747 dưới dạng “ Doũnai ”. Nó lại Open bằng chữ Nôm và chữ quốc ngữ vào năm 1772 trong “ Từ điển An Nam – La tinh ” của Giám mục Bá Đa Lộc. Theo ông Lộc Dã, Lộc Động, Nông Nại là tên dịch, tên phiên âm, hoặc vừa dịch vừa phiên âm của Đồng Nai. Ông liệt kê tám đối tượng người dùng của “ Đồng Nai ” : cánh đồng nhiều nai, chợ Đồng Nai, miền Đông Nam bộ, sông Đồng Nai, toàn Nam bộ, cầu Đồng Nai, tỉnh Đồng Nai xây dựng năm 1976, tỉnh Đồng Nai thượng xây dựng năm 1899 và giải thể năm 1901. ( 14 )
– Brian A. Zottoli trong tiểu luận “ Tái khái niệm hóa Lịch sử Nam Nước Ta từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII : Cạnh tranh dọc theo những Bờ biển từ Quảng Đông đến Campuchia ” ( 2011 ) có nhắc đến Đồng Nai thời mới hình thành như sau :
+ Labbé định thời gian xây dựng một thuộc địa của Đàng Trong tại Đồng Nai giữa thời hạn 1670 và 1675, khoảng chừng từ 35 đến 40 năm trước bức thư viết năm 1710. Ông miêu tả một nhóm dân Đàng Trong định cư giữa Champa và Campuchia, trên sông Đồng Nai .
+ Zottoli ghi nhận một người tên Francisco de la Conception ( 1737 ) viết về hoạt động giải trí của những chính quyền sở tại Khmer và Việt có ảnh hưởng tác động đến người phương Tây, trong đó có câu : “ Ở tỉnh Đồng Nai ( Dou-nay ) xa xôi, ngay trong những quãng thời hạn bình lặng, người Ki tô giáo vẫn phải chịu đựng nhiều … ” ( 15 )
Như vậy, hầu hết những nhà nghiên cứu đều ghi nhận, thừa nhận Đồng Nai được khai sinh trong quãng đầu thập niên 1670. Riêng về nguồn cội, ý nghĩa của địa điểm, Đỗ Quyên và Lê Trung Hoa chỉ lan rộng ra thêm quan điểm đưa ra trước đó bởi Gia Định thành thông chí, Đại Nam nhất thống chí và Từ điển Génibrel .
Chúng tôi nhận thấy Trịnh Hoài Đức có lý hơn cả. Ông cho rằng Thù Nại, Đồng Nai hoặc Nông Nại đều là tên gọi chỉ vùng đất Hồ Chí Minh. Ông thoáng nghĩ ba địa điểm vừa nêu là phiên âm của một từ duy nhất thuộc ngôn từ địa phương. ( 16 )
Các đoạn văn của Gia Định thành thông chí hay Đại Nam nhất thống chí đều bộc lộ tên Đồng Nai sinh ra theo kiểu rất tự nhiên :
Gia Định thành thông chí : “ Người bản xứ đã gọi bừa là Đồng Nai, người nơi hạt khác cũng nghe là Đồng Nai, chẳng khám phá cho rõ. Khi gặp việc phải làm, hoặc bàn cãi, hoặc hỏi han, thì u ám và đen tối chẳng biết tông tích của xứ sở nằm ở đâu, phần lớn là như vậy. ” ( 17 )
Đại Nam nhất thống chí : “ Sông Phước Long : ở cách huyện Phước Chính 4 dặm về phía tây nam, là sông lớn của phủ, nên lấy tên phủ gọi tên sông ; lại có tên là sông Hòa Quý, tục gọi sông Đồng Nai. ” ( 18 )
“ Gọi bừa ” hay “ tục gọi ” có nghĩa địa danh được hình thành không do sự xem xét, sắp xếp, khuynh hướng … nào cả. Lưu dân Đàng Trong chỉ lập lại không đúng chuẩn lắm một tên gọi phát âm bởi người địa phương mà bản thân họ không hiểu nội dung của nó lúc khởi đầu. Mặt khác, có lẽ rằng Biên Hòa đương thời thực sự hãy còn nhiều nai nên trong một thời gian hy hữu, người Việt đã tích hợp tên tuổi địa phương với thực trạng thực tiễn để cho ra “ Đồng Nai ”. Đây là trường hợp khan hiếm, khác với những Cần Giuộc, Trà Vinh, Mỹ Tho, Phan Rang, Đà Lạt … vốn không có nghĩa chữ trong tiềm thức người Việt. Chính vì “ Đồng Nai ” có nghĩa nên tranh cãi về nguồn cội của nó mê hoặc hơn, nhiều tưởng tượng hơn, và khó Tóm lại hơn .
Theo chúng tôi, tên Thù Nại có tuổi cao nhất, là phiên âm thuần túy một tên tuổi địa phương ghi lại bởi những sứ giả, thương nhân hay khách phiêu lưu, những người chỉ đến rồi đi. Đồng Nai là phiên âm Nôm hóa, truyền tải thêm một nội dung thân thiện với tâm cảm di dân, được khai sinh khi người Việt mở màn định cư trên vùng đất mới. Còn Nông Nại chỉ là tên gọi do di thần nhà Minh chế tác khi họ ký âm hai chữ Đồng Nai. Ba địa điểm này đều phát sinh từ một gốc .
Bằng linh cảm của một người Đồng Nai lớn lên từ châu thổ các sông Đồng Nai-Sài Gòn và Vàm Cỏ, chúng tôi nghĩ rằng Đồng Nai nghĩa là Sông Lớn, và nguyên thủy chỉ có nghĩa Sông Lớn mà thôi. Nó phải đến từ một danh xưng của cư dân sinh sống tại chỗ tự lâu đời.
Để săn lùng tên tuổi đó cần phải lọc ra 1 số ít từ mang nghĩa “ sông lớn ” của những sắc tộc địa phương. Chúng tôi dựa vào cơ sở tài liệu và tiện ích từ website sealang.net ( trang tương hỗ điều tra và nghiên cứu ngôn từ Khu vực Đông Nam Á ) để truy xuất và xin trình diễn những từ tìm được qua phiên âm quốc tế ( IPA ) như sau :
– Khmer ( Bình Phước, Tỉnh Bình Dương ) : / tʊənlei /, hoặc / tùənlee / ( Đọc như tươn-lây hoặc tuơn-lêê )
– Stieng ( Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh ) : / dəŋlee / và / [ dàːk ] ŋliː / ( Đọc như đơng-lêê hay đaac-nglii )
– Maa-Sre-Koho ( Lâm Đồng, Daklak, Đồng Nai, Bình Thuận, Khánh Hòa ) : / da : də : ŋ / hay / da : dəŋ / ( đọc như đaa đơng hay đaa đơơng )
– Mnong ( Daklak, Daknong, Lâm Đồng, Bình Phước ) : / dak krong / ( Đọc như đac crông )
– Chrau ( Đồng Nai, Bà Rịa-Vũng Tàu, Bình Thuận ) : / [ daːʔ ] nleː / ( Đọc như đaah nlêê )
Vài sắc tộc tuy ở xa nhưng có cách gọi “ sông lớn ” hoặc “ sông ” tựa như, như sau :
– Tampuan ( Campuchia ) : / t ’ ɨŋlee / ( sông lớn ), / taŋlee / ( sông ) ( Đọc như tiưng-lêê hay tang-lêê )
– Laven ( Nam Lào ) : / təlaj / ( Đọc như tơ-lay )
– Kui ( Campuchia, Lào, Thái ) : / tlèe / ( Đọc như tlêê )
– Bru ( Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên, Huế ) : / təlèe / ( Đọc như tơ-lêê )
– Brao ( Kontum, Campuchia ) : / dənaj / ( Đọc như đơ-nay )
– Car ( hòn đảo Nicrobar, Ấn Độ ) : / taheːl / ( sông ) ( Đọc như ta-heel )
Đặc biệt là :
– Nyah Kur ( Đất nước xinh đẹp Thái Lan ) : / thəlèe / ( nơi nhiều dòng sông gặp nhau ) ( Đọc như thơ-lêê )
Ngoại trừ từ đơn tiết của người Kui, tổng thể những từ trên đều được nhấn mạnh vấn đề ở âm tiết cuối .
Bảng vần âm Việt không trọn vẹn tương thích để diễn đạt cách đọc của những từ vừa liệt kê. Hướng dẫn đọc bằng âm Việt bên trên chỉ tạm gọi là gần đúng bởi nhận xét độ lượng nhất. Để biết đúng mực phiên âm quốc tế được biểu lộ thế nào cần vào những trang dưới đây để nghe từng nguyên âm và phụ âm rồi ráp nối lại :
https://en.wikipedia.org/wiki/IPA_vowel_chart_with_audio https://en.wikipedia.org/wiki/IPA_pulmonic_consonant_chart_with_audio
Ghi chú: Âm quan trọng nhất cần theo dõi là âm “e”. Muốn đọc đúng phải nhoẻn miệng rồi mới phát ra âm “ê” hay “e” kéo dài. Bảng nguyên âm IPA trên trang wiki có “e” được đọc gần như “ê”, trong khi trên trang của chính IPA lại đọc như “e”. Tính chất tương đối hiện ra ngay trong mẫu chuẩn!
Thù Nại là phiên bản Hán Việt của / tʊənlei / hoặc / tùənlè / ( tươn-lây hoặc tuơn-lêê ) tiếng Khmer. Âm “ u ” trong / tùən / ( tuơn ) dù thực tiễn được nhấn khá nhẹ nhưng đã lưu lại trong “ Thù ”. “ Nại ” là / lei / ( lây ) hoặc / lè / ( lêê ) với chuyển biến phụ âm từ “ l ” sang “ n ” và chuyển biến nguyên âm từ “ ây / êê ” sang “ ay / ai ” .
Đồng Nai là phiên bản Việt của / dəŋlee / ( đơng-lêê ) hay / [ dàːk ] ŋliː / ( đaac-nglii ) tiếng Stieng. Không chỉ người Việt biến “ l ” sang “ n ” hay “ êê / ii ” sang “ ay / ai ”, hoặc ngược lại, mà chính những sắc tộc nói tiếng Bahnaric cũng có chuyển biến giống hệt. Người Laven gọi “ sông lớn ” là / təlaj / ( tơ-lay ) ; hay người Brao gọi “ sông lớn ” là / dənaj / ( đơ-nay ), rất gần âm đong nai của tất cả chúng ta .
“ Nông Nại 農耐 ” là phiên bản Quảng Đông của “ Đồng Nai ”, điểm cư trú chỉ định chúa Hiền dành cho nhóm Trần Thắng Tài. Đa số người Việt đọc hai chữ 農耐 như “ nông nại ”, nhưng cũng rất nhiều người Việt đọc chúng như “ lông lại ”. Người Hoa cũng thế, tùy theo địa phương, ngoài từ Nông Nại, họ còn phiên âm Đồng Nai dưới dạng Long Nại, Lục Nại, Lộc Lại. ( 19 ) Riêng chữ 農, dân Quảng còn hoàn toàn có thể đọc phụ âm đầu là “ đ ” hoặc “ l ”. Họ không ký âm sai như người Việt vẫn nghĩ. Chỉ hoàn toàn có thể Tóm lại rằng người Hoa không hiểu Đồng Nai mang ý nghĩa gì nên mới sản sinh nhiều hình thức phiên âm đến thế .
Người Pháp cũng rơi vào trường hợp tương tự như. Cách gọi của họ biến hóa vô chừng, gồm Nom Nay, Donnai, Doũnai, Dou-nay … Chúng tiếp tục được ghi chép khác nhau vì những giáo sĩ chỉ nhại theo phát âm của giáo dân Việt mà không rõ nội hàm. Chỉ khi những nhà làm từ điển nắm vững kiến thức và kỹ năng ngữ học ra tay thì “ Đồng Nai ” mới được xác lập đúng và không thay đổi .
Thao tác truy tầm một từ, thuộc những ngôn từ khác, vốn được phát âm giống hay gần giống với một từ Kinh Việt mà tất cả chúng ta muốn tìm căn nguyên chỉ chiếm 1 % dung tích chuỗi việc làm. 99 % dung tích còn lại dành cho thao tác chứng tỏ từ nào là gốc .
Tại sao người Hoa hay Việt phiên âm tên gọi của Khmer và Stieng thay vì của Mạ ( Maa ) hoặc Mnong ?
Vì, dù Funan, Chenla, Java, đế quốc Angkor hay bất kể vương quốc thừa kế nào giữ vai thống trị, đại đa số dân chúng vẫn thuộc sắc tộc Khmer thích sống trên những giồng đất cao ở đồng bằng và duyên hải ( Khmer Kandal ). Quan lại, nhà buôn Trung Quốc đến vùng họ gọi là Thủy Chân Lạp bằng thuyền biển hầu hết tiếp xúc với sắc tộc chủ yếu nên địa điểm tương quan đến sông to hay đồng rộng mà họ nghe được phải là “ tuơn-lêê ” hay “ tươn-lây ”. Như trên đã nói, “ tuơn-lêê / tươn-lây ” dẫn đến sự sinh ra của “ Thù Nại ”. “ Thù Nại ” không đơn thuần chỉ sông Đồng Nai hay sông Hồ Chí Minh mà chỉ bất kể con sông lớn nào, kèm lưu vực của nó, nằm trong lãnh địa của người nói tiếng Khmer. ( 20 )
Vì, trong những bộ tộc thiểu số sống ở vùng bình nguyên và vùng thấp, người Stieng chiếm số lượng phần đông nhất. Cho đến nay, tại khu vực Đông Nam bộ, lan rộng ra đến Lâm Đồng, dân số Stieng vẫn áp đảo dân số Mạ và Mnong. Chỉ Koho có dân số vượt mặt Stieng nhưng bộ phận chính của Koho lại sống trên cao nguyên ( Lâm Đồng ) và núi gần biển ( Khánh Hòa, Bình Thuận ). Tương tự người Khmer, Stieng cũng phân thành hai nhóm vùng cao và vùng thấp gọi là Bù Lơ và Bù Đéc. Họ đã biết dùng trâu bò để làm ruộng nước. Có vẻ Stieng là đầu lĩnh của những hội đồng thiểu số với tính cách năng động mạnh khỏe, họ thường cùng Cham-Khmer bắt dân Mạ đem bán làm nô lệ. Qua địa điểm “ Bù Blih ”, khu vực thành phố Biên Hòa thời nay, tất cả chúng ta đoán được rằng người Stieng đang cư trú tại đó khi di dân Đàng Trong phiêu bạt đến. ( 21 ) “ Bù ” tiếng Stieng diễn đạt khái niệm “ thôn ”, “ xóm ”. Vẫn còn những Bù Đăng, Bù Đốp, Bù Gia Mập thuộc tỉnh Bình Phước là địa phận chính của Stieng tân tiến. Người Việt chung sống với thổ dân nhiều năng lực sẽ gọi vùng đất mới là “ Đồng Nai ” theo tiếng địa phương đơng-lêê hoặc đaac-nglii. ( 22 ) “ Nông Nại ” là lớp áo thứ hai của từ này, Open khi nhóm tị nạn Cao-Lôi-Liêm dong thuyền đến năm 1679, không lâu sau đợt di cư lớn của người Việt .
Chỉ hai sắc tộc đủ sức tạo dựng cơ ngơi đáng kể dưới bình nguyên và đồng bằng. Người Khmer quản lý vùng nay là Đông-Tây Nam Bộ từ thủ phủ Prei Nokor, nhã nhặn đối lập với họ là nhóm Stieng làm chủ Bù Blih. Đến nay dân Campuchia vẫn nhớ Hồ Chí Minh là Prei Nokor với nghĩa “ thành phố trong rừng ”. Còn “ Bù Blih ” là gì ? Chúng tôi đoán rằng Bù Blih là biến âm của từ địa phương / pɔh bri : / ( poo-brii ) có nghĩa “ làng rừng ”. “ Rừng ” mang ý
tưởng tiếp thị, nó thông tin khu vực buôn sỉ những loại sản phẩm khai thác từ thượng đạo. Prei Nokor giữ vai trò đầu mối thương mại với quốc tế, Bù Blih thu góp loại sản phẩm đổ về từ miệt nguồn để đáp ứng cho Prei Nokor. Thành Rừng nổi lên khi dòng lâm sản Quảng Nam mở màn hết sạch. Ta sẽ hiểu rõ ý thức thương mại của chữ “ rừng ” khi tìm hiểu thêm những mẫu sản phẩm vùng cao bán đi từ Hội An : gỗ ( ó, vàng, mun, sơn, trắc … ) quế, tuy nhiên mây, củ nâu, trầm hương, kỳ nam, xạ hương, những loại thuốc nam, da thú, ngà voi quý hiếm, sừng tê giác … ( 23 ) Luồng luân chuyển sản phẩm & hàng hóa này lúc bấy giờ vẫn còn, những khu công nghiệp ở Tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Bình Phước, và nhiều lúc ở Bà Rịa, vẫn đưa mẫu sản phẩm về những cảng ở Hồ Chí Minh để xuất khẩu .
Chính những phiên âm Nom Nay, Donnai, Doũnai, Dou-nay hoặc Thù Nại, Đồng Nai, Nông Nại, Long Nại, Lục Nại, Lộc Lại, thậm chí còn Tà Lài … cho thấy chúng sinh ra trên một gốc Mon-Khmer, một từ song tiết với âm tiết thứ hai giữ vai trò chính, ( 24 ) âm tiết thứ nhất được phát âm nhẹ hơn ( 25 ) trong những trường hợp sang chảnh, và bị lướt qua ( 26 ) khi trò chuyện thân thiện. Từ song tiết khi mất trọng âm ở âm tiết đầu sẽ trở thành từ bán song tiết ( tức một-âm-tiết-rưỡi ). ( 27 ) Có thể thấy hình thức bán song tiết hiện hữu hoàn hảo nhất qua những từ / təlèe / ( tơ-lêê ) của Bru, / təlaj / ( tơ-lay ) của Laven, / dənaj / ( đơ-nay ) của Brao. Riêng từ / tlèe / ( tlêê ) của người Kui chỉ có tổng hợp phụ âm đầu. Trừ trường hợp đơn tiết như / tlèe / thì không phải bàn, trong từ song tiết hay từ một-âm-tiết-rưỡi, âm tiết cuối đều được nhấn mạnh vấn đề nên được phiên gần đúng hơn và giống nhau hơn là Nay-Nai-Lai. Do người nói nhấn nhẹ âm tiết đầu hoặc lướt qua nửa âm tiết nên Nom, Don, Doũ, Dou hoặc Thù, Đồng, Nông, Lục, Lộc, Tà có chút độc lạ. Cơ bản âm tiết đầu hay nửa âm tiết chỉ buộc phải có những phụ âm như t-d hoặc d-n-l, vốn dễ biến hóa cho nhau tùy người phiên âm thuộc nhóm sắc tộc hay địa phương nào. Nguyên âm của nó không quan trọng, vì bị nhược hóa bởi chủ thể nói, và vì chủ thể nghe chỉ lắng vào âm tiết thứ hai theo quán tính .
Tiếng Việt thuộc nhánh Mon-Khmer nên khi nói chữ “ Đồng-Nai ” trong một câu dài tất cả chúng ta luôn phát âm “ Nai ” mạnh và rõ hơn “ Đồng ”. Nó vẫn là từ song tiết ẩn trong đại dương đơn tiết của Việt ngữ .
Xin nhắc lại lần nữa : Bài viết dùng âm Khmer văn minh, âm Stieng văn minh ( HUF1971 ( 28 ) và SHO2006 ( 29 ) ) và âm Việt hiện đại để bàn về hiện tượng kỳ lạ ngôn từ xảy ra vào đầu thế kỷ XVII nên độ đúng mực rất tương đối. ( 30 ) Tuy nhiên vẫn có cơ sở để suy luận táo bạo rằng, vào thời đó, “ Đồng Nai ” còn mang nghĩa “ nơi những dòng sông gặp nhau ” của thứ tiếng Môn rất cổ sử dụng bởi người Nyah Kur hiện sinh sống tại Xứ sở nụ cười Thái Lan : / thəlèe / ( thơ-lêê ) .
Cả hai đều là Đồng Nai = Nơi những dòng sông gặp nhau = / thəlèe / ( thơ-lêê ) ( map Google )
Với công cụ thuận tiện của sealang.net, chỉ cần một giờ thao tác để phát hiện, so sánh những từ miêu tả “ sông lớn ” của hơn 10 sắc tộc nói tiếng Mon-Khmer. Nhưng để chứng tỏ nguồn gốc của “ Đồng Nai ”, chúng tôi chỉ mới đặt bước tiên phong vào cuộc chạy tiếp sức khởi đầu từ gần hai thế kỷ trước. Khác với tính tương đối của mọi giả thuyết về ngôn từ, cuộc chạy này tuyệt đối chắc như đinh sẽ không kết thúc trong vòng hai trăm năm trước mắt .
Chú thích:
( 1 ) Joanne Antonio Arnedo ( Joannes Antonius Arnedo ), “ Narratio De His, Qvæ In Regno Cochinchinensi Contra Religionem Christianam … ”, trang 53. Bản pdf : https://bit.ly/39iS9am
( 2 ) Pigneaux de Béhaine, Dictionarium Anamitico-Latinum ( 1772 ), bản chép tay. Bản pdf : http://bit.ly/3rYEmya
( 3 ) Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, Trần Đại Vinh dịch ( 2017 ), Nxb Đà Nẵng ( 2018 ), trang 119, 120, 302. Sơn Nam quan niệm điền nô này không phải dạng nô lệ truyền thống lịch sử mà là dạng ở bạn, ở đợ .
( 4 ) ( 16 ) Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, Phạm Hoàng Quân dịch, Nxb Tổng Hợp TPHCM ( 2019 ), trang 70, 71 .
( 5 ) Jean-Louis Taberd, Dictionarium Anamitico-Latinum ( 1838 ), trang 150. Bản pdf ( tái bản 2004 ) https://bit.ly/3ooGz3Q
( 6 ) Nguyễn Văn Siêu ( 1900 ), Phương Đình dư địa chí, Ngô Mạnh Nghinh dịch ( 1958 ), Nxb Văn hóa – tin tức ( tái bản ), trang 276, 310 .
( 7 ) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí quyển 2, Phạm Trọng Điềm dịch, Nxb Thuận Hóa, trang 746 .
( 8 ) Huình-Tịnh Paulus Của, Đại Nam quấc âm tự vị ( 1895 ), trang 324. Bản pdf : https://bit.ly/2XfzzdM
( 9 ) J.F.M. Génibrel, Dictionaire annamite-français ( 1898 ), trang 232. Bản pdf : http://bit.ly/3rYfln5
( 10 ) Dẫn theo Huỳnh Văn Tới và Phan Đình Dũng. Xem “ Tản mạn về tên tuổi Đồng Nai ”, website http://bit.ly/3q7sND5
( 11 ) Phan Khoang, Việt sử : Xứ Đàng Trong 1558 – 1777, Nxb Khoa học Xã hội ( 1997 ), trang 308 – 313 .
( 12 ) ( 13 ) Xem : Biên Hòa – Đồng Nai 300 năm hình thành và tăng trưởng, Chương I, Nxb Đồng Nai ( 1998 ). Bản pdf https://bit.ly/2MlsRRa
( 14 ) Xem : Lê Trung Hoa, “ Nguồn gốc, ý nghĩa và quy trình tăng trưởng của địa điểm “ Đồng Nai ”. Bản trích pdf https://bit.ly/3osY9DW
( 15 ) Brian Alfred Zottoli, “ Reconceptualizing Southern Vietnamese History from the 15 th to 18 th Centuries : Competition along the Coasts from Guangdong to Cambodia ”, trang 283, 344. Bản pdf : https://bit.ly/2LuJqty
( 17 ) Phạm Hoàng Quân không nhất trí với quan điểm xem Thù Nại là đất Đồng Nai. Theo ông, miêu tả địa lý trong sách Nước Trung Hoa xưa hướng Thù Nại về phía hòn đảo Tích Lan / Sri Lanka hay một khu vực trên bán đảo Mã Lai nơi tộc Senoi / Sakai sinh sống. Xem Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, Phạm Hoàng Quân dịch, Nxb Tổng Hợp TPHCM ( 2019 ), trang 159. Thiển ý, những địa điểm Khu vực Đông Nam Á được ghi nhận bởi những tác gia Trung Quốc vào thời kiến thức và kỹ năng địa lý còn sơ khai, nên trong nhiều trường hợp, không hề xác lập chúng là những địa phương nào vào thời đó hoặc thời nay. Gần đây, Liam C. Kelley yêu cầu một phát hiện động trời là không có đế quốc Srivijaya nào ở hòn đảo Sumatra cả, chỉ có Thất Lợi Phật Thệ hay Tam Phật Tề, tên khác của Angkor. Nếu quả như vậy, không biết cách nào để biện hộ cho George Cœdès, Oliver W. Wolters, Pierre-Yves Manguin, và Hermann Kulke .
( 18 ) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí quyển 2, Phạm Trọng Điềm dịch, Nxb Thuận Hóa, trang 733 .
( 19 ) Xem Phần Chú thích của Phạm Hoàng Quân trong bản dịch Gia Định thành thông chí, trang 159 .
( 20 ) Trong trường hợp ít xảy ra hơn, như khi sứ đoàn những triều đại Hoa Hạ tiếp xúc với nhóm người nói tiếng Nam Đảo quản lý cựu Phù Nam ( cuối thế kỷ VIII – đầu thế kỷ XIX ), thì ký âm Thù Nại vẫn hợp lẽ vì Nam Đảo gọi “ sông ” là “ sungé ”, “ sungai ”. “ Sungai ” ngoài nghĩa “ sông ” còn có nghĩa “ lưu vực ” .
( 21 ) Phần cổ tích của tỉnh Biên Hòa trong Đại Nam nhất thống chí có chép : “ Thành cũ Tân Lân : Tân Lân tức là Bàn Lân xưa, ở lị sở tỉnh, dấu vết vẫn còn ; có thuyết nói do người Chân Lạp xây. ” Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí quyển 2, Phạm Trọng Điềm dịch, Nxb Thuận Hóa, trang 741 .
( 22 ) Những nơi người Mạ cư trú, những dòng nước thường được gọi là Đạ, như Đạ Tẻ, Đạ Huai … Không hiểu sao điểm tái định cư đồng bào Stieng-Mạ từ Cát Tiên lại có tên Tà Lài. Có thể Tà Lài là Đạ Lài, nhưng chúng tôi vẫn ngờ rằng “ Tà Lài ” có quan hệ mật thiết với “ Đồng Nai ”. Cả hai đến từ cùng một nguồn. Xã Tà Lài nay thuộc huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai, hình thế trải dài theo một đoạn Sông Lớn .
Xã Tà Lài nằm trên sông Đồng Nai / Xã Tơ-lay nằm trên đơ-nay
Xã Sông Lớn nằm trên sông lớn ( map Google )
( 23 ) Nguyễn Chí Trung, Trung bộ và Nam bộ thời chúa Nguyễn, Đô thị thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn, Nxb Đại học Quốc gia TP. Hà Nội ( 2018 ), trang 388 .
( 24 ) Tiếng Anh : primary stress ( trọng âm chính )
( 25 ) Tiếng Anh : secondary stress ( trọng âm phụ )
( 26 ) Tiếng Anh : minor syllable ( âm tiết không trọng âm )
( 27 ) Tiếng Anh : sesquisyllabic ( một âm tiết rưỡi hay bán song tiết ), disyllabic ( song tiết ), monosyllabic ( đơn tiết )
( 28 ) Frankin Huffman, Unpublished vocabulary list ( 1971 )
( 29 ) Harry Leonard Shorto, Mon-Khmer Comparative Dictionary ( 2006 )
( 30 ) Nếu xem lại phục dựng âm “ sông lớn ” của tiếng proto Mon-Khmer / * d [ n ] liʔ / ( đọc là dnlih ) ta sẽ an lòng hơn vì sự độc lạ giữa âm văn minh và âm tối cổ không nhiều .
Chia sẻ:
Thích bài này:
Thích
Đang tải …
Có liên quan
Source: https://wada.byxar.com
Category: Vòng quanh đất nước
